Szlakiem literackim
Wśród świętokrzyskich miejscowości z najstarszą metryką – obok wspomnianych już wcześniej miast – na uwagę zasługuje królewskie miasto Chęciny, które przez wieki rozwijało się jako jeden z najważniejszych w Polsce ośrodków kamieniarstwa oraz wydobycia i przetwarzania rud metali nieżelaznych. Tzw. marmury chęcińskie albo kieleckie wydobywane są do dzisiaj Gotycki zamek w Chęcinach, dostosowany do kształtu wyniosłej góry, należał do najpotężniejszych polskich twierdz. Przechowywano w nim skarbiec gnieźnieński a organizowane tu zjazdy rycerstwa dały początek polskim sejmom. Piękne fundacyjne szlaki pozostawił Kazimierz Wielki klasztorowi franciszkanów, do którego w 1641 r dobudowano kaplicę grobową Branickich oraz halowy kościół parafialny w którym w 1614 r. pochodzący z Włoch kamieniarz i wójt Chęcin, Kacper Fodyga, wybudował w stylu renesansowym – jedną z pierwszych w Polsce – mieszczańską kaplicę grobową. Renesansowa kamienica zwana Niemczówką pochodzi z 1570 r. Wczesnobarokowy zespół klasztorny klarysek zajmują obecnie bernardynki. Tym szlakiem literackim chciałbym zakończyć powyższy artykuł.
Świętokrzyskie opactwa.
Zamek w Chęcinach
Bezpośrednimi filiami francuskiego Morimond były trzy świętokrzyskie opactwa cystersów: w Jędrzejowie – powstałe w latach 1141-49 jako pierwsze w Polsce, Wąchocku i Koprzywnicy. Cystersi, którzy upowszechniali zdobycze techniczne i kulturę agronomiczną (np. koło wodne, eksploatację surowców mineralnych, wydajne folwarki), przyczynili się do rozwoju szlaków, przemysłu i rolnictwa. Zwie się ich czasami zakonem inżynierów.
Opactwo wąchockie należy do zabytków najwyższej, światowej klasy. Duże ilości szlaków turystycznych i w sumie nie tylko. Do dzisiaj zachowały się tu niespotykane gdzie indziej oryginalne wnętrza romańskie datowane na XIII w.: bogato zdobiony kapitularz z czterema filarami, dormitorium (sypialnia), fraternia (miejsce do pracy), karcer oraz kościół z transeptem. Przykładem przejścia między epoką romańską a gotykiem jest refektarz (jadalnia).
Część pomieszczeń opactwa zajmuje kolekcja unikatowych zbiorów patriotycznych zgromadzonych przez księdza Walentego Ślusarczyka i eksponowanych niegdyś na plebanii w Nowej Słupi W krużgankach klasztoru umieszczono urnę z prochami Jana Piwnika – „Ponurego”, legendarnego dowódcy zgrupowań partyzanckich Armii Krajowej w Górach Świętokrzyskich, mającego w czasie wojny kwatery na sąsiednim Wykusie.
Pielgrzym na Świętej Katarzynie.
Posąg pielgrzyma
Relikwie Krzyża Świętego nadal przyciągają licznych wiernych, którzy u stóp góry, od strony Nowej Słupi podziwiają kamienną figurę klęczącego mężczyzny, zwaną Pielgrzymem, Emerykiem, św. Onufiym albo Osobą Kamienną. Ma być to pielgrzym, który przybył tu zachwycony sławą relikwii Krzyża Świętego. Wędrując na górę szlakiem turystycznym usłyszał bijące dzwony i powiedział wówczas: „Nic dziwnego, bo przecież Pielgrzymuje świątobliwy człowiek”. Po tych zarozumiałych słowach został zamieniony w kamień. Odtąd każdego roku posuwa się do przodu na odległość wielkości ziarnka piasku. Gdy kamienny wędrowiec dojdzie do klasztoru na Świętym Krzyżu, nastąpi koniec świata.
Krzyża Świętego – pięciu drobinek krzyża, na którym skonał Jezus Chrystus. Z tej racji do czasu „potopu” szwedzkiego było uważane za najważniejsze sanktuarium religijne w Polsce, a istniejącą do dziś tzw. Drogą Królewską pielgrzymowali szlakami pieszo wszyscy polscy królowie. W barokowej kaplicy grobowej Oleśnickich spoczywa tu ojciec króla Michała Korybuta Wiśnio- wieckiego – słynny pogromca Kozaków, Jeremi Wiśniowiecki. Na przełomie XIX i XX w. w budynkach klasztornych istniało więzienie, uznawane za najcięższe w Polsce. To w nim tworzył swego Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy pisarz Sergiusz Piasecki. Podczas II wojny światowej Niemcy przetrzymywali w więzieniu jeńców radzieckich. Obecnie gospodarzami klasztoru jest zakon Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. Prowadzą oni muzeum misyjne z eksponatami z całego świata. Część pomieszczeń zajmuje wystawa Przyrodniczo-Leśna Świętokrzyskiego Parku Narodowego.